Της Παναγιώτας Π. Λάμπρη
(Πεζογράφου – ποιήτριας)
Ο Βρετανός συγγραφέας Theodore Dalrymple, στο δοκίμιό του “Uncouth Chic” (Η μόδα της χυδαιότητας) (1998), πραγματεύεται ένα ενδιαφέρον πολιτισμικό παράδοξο: την ανάδειξη του ευτελούς, του αγενούς, του χυδαίου σε κάτι μοντέρνο και κοινωνικά αποδεκτό. Στο ίδιο δοκίμιο, αναρωτιέται, επίσης, για το ποιο μπορεί να είναι το νόημα της αυτοσυγκράτησης και της περίσκεψης, όταν η χυδαιότητα μπορεί να εξασφαλίσει όχι μόνο πλούτο και φήμη, αλλά και πλήρη κοινωνική αποδοχή, κάτι που επανέρχεται με την επικαιρότητά του ως ερώτημα, αλλά και ως διαπίστωση καθημερινή στη ζωή μας.
Και τούτο, διότι, παρατηρώντας όσα πέριξ εξελίσσονται σε διάφορους τομείς και μετ’ επιτάσεως προβάλλονται μακριά από κάθε έννοια μέτρου, τόσο στον δημόσιο όσο και στον ιδιωτικό βίο, κάνουν να μοιάζει ζητούμενο η στοιχειώδης επίγνωση ότι όποιος εκτίθεται δημόσια οφείλει, αν μη τι άλλο, να διατηρεί σχέση με την αξιοπρέπεια, τη σοβαρότητα και την ευθύνη του λόγου.
Πολύ περισσότερο, που κάτι, ενώ παλαιότερα έμενε συνήθως για αντικειμενικούς λόγους στα πλαίσια της γειτονιάς ή της συνοικίας, πλέον έχει αποκτήσει δημόσιο βήμα, συχνά θορυβώδες, καθώς επίσης ευήκοο ακροατήριο και ιδιαίτερη προβολή. Συχνά και μάλιστα χωρίς φραγμούς, αναδεικνύεται σε τηλεοπτικό θέαμα επί σειρά εκπομπών, γίνεται διαδικτυακό περιεχόμενο, το οποίο χωρίς σκέψη αναπαράγεται αφειδώς, διαβρώνοντας, όχι σπάνια, τον πολιτικό λόγο και την κοινωνική συναναστροφή και επηρεάζει ενίοτε τους θεσμούς.
Θα ήταν ουτοπικό αν λέγαμε πως υπάρχουν κοινωνίες χωρίς την ύπαρξη ή ακόμα και την προβολή του ευτελούς, αφού σ’ όλες υπάρχουν οι αιτίες που το προκαλούν, όπως, για παράδειγμα, η ημιμάθεια, η προχειρότητα στην ανάγνωση του μηνύματος που κάθε φορά εκπέμπεται, η ματαιοδοξία, συχνά άμετρη στην ιδιότυπα ναρκισσιστική εποχή μας, καθώς και οι υπερβολές, οι οποίες τρέφουν κυριολεκτικά το θυμικό των πολιτών. Το πρόβλημα βέβαια αρχίζει, όταν από μεμονωμένες εκδηλώσεις, εξελίσσονται σε πρότυπα δημόσιας συμπεριφοράς, γενόμενα αρνητικό παράδειγμα για πολλούς. Άλλωστε, δεν είναι λίγες οι φορές που η χυδαιότητα ονοματίζεται αυθεντικότητα, η απερισκεψία ειλικρίνεια και η άγνοια γνώση και άποψη. Και όσο πιο προκλητικά προβάλλονται όλα αυτά τόσο πιο πολλοί τα παρακολουθούν, ακόμα και τα υιοθετούν.
Έτσι, ο δημόσιος βίος, αντί να συνιστά αποδοτικό χώρο συνάντησης, ανταλλαγής ιδεών και υγιούς αντιπαράθεσης, μεταβάλλεται συχνά σε κονίστρα όπου η αξία ενός εκάστου δεν μετριέται βάσει όσων γνωρίζει, δημιουργεί ή προσφέρει, αλλά από το πόσο καταφέρνει να προσελκύσει το ενδιαφέρον, προκαλώντας, εντυπωσιάζοντας, διχάζοντας ή απλά ελκύοντας με όποιο τρόπο την προσοχή, με αποτέλεσμα να ελαχιστοποιούνται όσα σημαντικά εξελίσσονται, ακόμα και δίπλα μας.
Πρωτεργάτες σε όλα αυτά είναι τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, κάποια σε υπερβολικό βαθμό, και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, καθώς ευθύνονται στον βαθμό που τους αναλογεί, επειδή τα καθιστούν πιο φανερά, ταχύτερα μεταδιδόμενα και επικερδή ίσως, επιτρέποντας στο ευτελές να μη χρειάζεται να δικαιολογήσει την ύπαρξή του, αφού του αρκεί να ελκύει λαίμαργα βλέμματα. Και όσο περισσότερα βλέμματα ελκύονται τόσο ενισχύεται η μεταδοτικότητα του μηνύματος, ασχέτως αν αυτό αληθεύει ή όχι.
Και το χειρότερο είναι πως όποιος τολμήσει να διαφωνήσει σχολιάζοντας το περιεχόμενο, δέχεται καταιγισμό αρνητικών σχολιασμών, ακόμα και ύβρεων, από ανθρώπους, οι οποίοι κατά κανόνα ούτε τον γνωρίζουν ούτε έχουν κάποιο όφελος από το διακινούμενο μήνυμα. Χαρακτηριστική περίπτωση ηλιθίων δηλαδή, σύμφωνα με όσα έγραψε ο Carlo M. Cipolla στο βιβλίο του, «Οι βασικοί νόμοι της ανθρώπινης ηλιθιότητας» (εκδ. Κέδρος, 2012, σ. 44), όπου κατά τον τρίτο σχετικό βασικό νόμο, «Ηλίθιος ονομάζεται το άτομο που οι πράξεις του προκαλούν ζημιές σε ένα άλλο άτομο ή σε μία ομάδα ατόμων, χωρίς το ίδιο να αποκομίζει κέρδη, ενώ πιθανά να υφίσταται και ζημιές».
Επομένως, η ευθύνη δεν ανήκει μόνο στα μέσα, αλλά αφορά στον καθένα. Διότι η αποδοχή, η αναπαραγωγή και η επιβράβευση όλων αυτών συντηρούν το φαινόμενο και κάθε φορά που η γελοιοποίηση ταυτίζεται με τη διασκέδαση, η αγένεια με το θέαμα και η κενότητα γίνεται αντικείμενο θαυμασμού, το όριο μεταξύ αξιοπρεπούς και ευτελούς γίνεται δυσδιάκριτο.
Εν προκειμένω, δεν είναι η ίδια η παρουσία του ευτελούς όσο η σταδιακή εξοικείωση μαζί του, η οποία μας οδηγεί στο να μειώνουμε τις απαιτήσεις μας από τον δημόσιο λόγο, από τους θεσμούς, από τα πρόσωπα και εν τέλει από τον ίδιο μας τον εαυτό, οπότε τα εύστοχα λόγια του Μάνου Χατζιδάκι, «όταν συνηθίζεις το τέρας, αρχίζεις να του μοιάζεις», έχουν αναφορά σε πολλούς από μας.
Προφανώς, γράφοντας τα ανωτέρω, δεν υπάρχει πρόθεση εξωραϊσμού του παρελθόντος, ούτε ενυπάρχει η επιθυμία να έχουν βήμα μόνο ορισμένες κατηγορίες πολιτών, καθώς το δημοκρατικό πολίτευμα δίνει χώρο σε όλους να εκφράζονται, χωρίς να σημαίνει πως αυτό συνεπάγεται ισοπέδωση των κριτηρίων αξιολόγησης. Διότι μια κοινωνία δεν κρίνεται μόνο απ’ ό,τι δημιουργεί, αλλά και απ’ όσα επιλέγει να προβάλλει. Εν ολίγοις κρίνεται από κείνους που αναδεικνύει, από τις συμπεριφορές που ανέχεται κι από τα πρότυπα που προωθεί και προτείνει στις επόμενες γενιές.
Συμπερασματικά, δεν υφίσταται η ψευδαίσθηση πως θα πάψει η ύπαρξη του ευτελούς. Σημασία έχει αν ως άτομα και ως κοινωνία θα το τροφοδοτούμε με οξυγόνο και θα εξακολουθούμε να του δίνουμε πρωταγωνιστικό ρόλο. Διότι, όταν το ευτελές αποκτά και στη συνέχεια διεκδικεί μεγαλύτερη δημόσια αξία, τότε δεν υποβαθμίζεται μόνο η αισθητική της κοινωνίας, αλλά γενικότερα η ικανότητά της να κρίνει και να διακρίνει το ουσιώδες από το επουσιώδες, το αξιοπρεπές από το χυδαίο, την αξία από την εντύπωση, οπότε το ευτελές δεν υπάρχει απλά, αλλά γίνεται το περιβάλλον μέσα στο οποίο κινούμαστε και ζούμε. Και φυσικά, το επίπεδο μιας κοινωνίας δεν κρίνεται μόνο από εκείνους που επιλέγει να θαυμάζει, αλλά κι από κείνους που παύει να αισθάνεται την ανάγκη να αποδοκιμάζει.
