Γράφει ο Σταμάτης Πορτελάνος
(Καθηγητής Πανεπιστημίου – Πρόεδρος Ολυμπιακού Κέντρου Φιλοσοφίας και Παιδείας)
Οι πόλεμοι μπορεί να ιεραρχηθούν από ηθικής πλευράς όσον αφορά τις επιδιώξεις τους και τις μεθόδους που χρησιμοποιούνται κατά τη διεξαγωγή τους. Σαφώς υπάρχει διαφορά ηθικής μορφής μεταξύ αμυντικού και κατακτητικού πολέμου. Ωστόσο όλοι οι πόλεμοι μπορεί να χαρακτηριστούν συλλήβδην έως ανήθικοι επειδή είναι αδιάψευστο γεγονός η καταστροφικότητά τους. Στην ευαγγελική ρήση «μάχαιρα έλαβες μάχαιρα θα λάβεις» βρίσκεται το πάθος της εκδίκησης μέχρι φόνου. Όμως υπάρχει η αντίφαση ότι τα αθεράπευτα μεγάλα πάθη, όσο και η θυσία για τις πατρίδες πολιτισμών για ελευθερία γεννούν και την ανάγκη πολεμικών τεχνών και βιομηχανίες όπλων.
Τα ειρηνικά μέσα δεν είναι από σίδερο και φωτιά αλλά από εσωτερικό φως και καθαρές καρδιές, υλικά τ’ ουρανού. Όμως μένουμε άφωνοι βλέποντας τις τελειότερες και εξελίσσιμες κατασκευές καταστροφικών όπλων να κρύβουν τον ουρανό, τον ήλιο και να σκοτώνουν τον χαρισματικό φωτοδέκτη άνθρωπο που αποδεικνύεται ενίοτε αχάριστος και αυτοκαταστροφικός. Πού είναι το αποτέλεσμα της πολύχρονης ανατροφής του ανθρώπου; Τα εσωτερικά πάθη γεννούν το σκοτάδι στη ψυχή και στη συνέχεια την τραγωδία του πολέμου. Η λέξη άνθρωπος ως μοναδικό λογικό είδος στη φύση αδικεί τον εαυτό του με διαιρετικές τάξεις και παρατάξεις, θρησκείες, αιρέσεις, πατρικίους και πληβείους που τραυματίζουν την ολότητα, την ελευθερία και την Αλήθεια με ηθικές αρρώστιες την εγωπάθεια, το μίσος, το συμφέρον και την απληστία.
Ο Ηράκλειτος κάνοντας την ανατομία στην ανθρωπότητα των αντιθέσεων και των συγκρούσεων ανακαλύπτει το Λόγο, την Αρχή που διέπει τα πάντα. Ο κόσμος που προσεγγίζει τον ενοποιό Λόγο αποκτά απάθεια νου, λογική ψυχή και θαυμαστή Αρμονία. Πρόκειται για το άλλο πρόσωπο της αέναης σύγκρουσης των αντιθέτων στην οποία κυριαρχεί το παράλογο. Η αποτυχία των διαλόγων εμπλεκομένων πλευρών για διευθέτηση κρίσεων ή διεκδικήσεων ακόμη και με την ίδια γλώσσα είναι συνέπεια της απουσίας του συμπαντικού Λόγου της ειρήνης και της αρμονίας όταν κυβερνούν τα πάθη που σταυρώνουν την Αλήθεια. Ο Πλάτωνας είχε την αντίληψη ότι η πολιτική εξουσία – διακυβέρνηση – θα πρέπει να είναι στα χέρια των αξίων, των σοφών, των φιλοσόφων και όχι άλλων, αφιλοσόφητων ή δημαγωγών.
Η Ευρώπη έζησε τη σύγκρουση των πολιτισμών πολυπολιτισμικών κοινωνιών με τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας και της Σοβιετικής Ένωσης. Πολιτισμικές οντότητες, εθνικές-θρησκευτικές, εναντιώθηκαν τη συνύπαρξή τους με άλλες στον ίδιο γεωγραφικό χώρο. Αυτό ήταν μια κοινωνική κατασκευή η οποία τους επιβλήθηκε επειδή άλλαξε η μορφή των συμφερόντων. Ο Χάντινγκτον έγραψε για τη σύγκρουση των πολιτισμών εξαιτίας πολλών πολιτικοθρησκευτικών και οικονομικών συμφερόντων. Έτσι με τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας, υποχώρησε και η κουλτούρα της πολυπολιτισμικότητας και της δυνητικής διαπολιτισμικότητας. Εκείνο όμως που μας εκπλήσσει για όσα συμβαίνουν στον πόλεμο της Μέσης Ανατολής αλλά και σε άλλες εστίες αναταραχών είναι ότι ο διαθρησκειακός διάλογος που έχει αναπτυχθεί δεν έχει τελικά αποδώσει. Είναι θρησκευτικό σοκ ότι οι θρησκείες που αναγγέλλουν το υπερβατικό, την υπέρβαση με την αγάπη και τη λύτρωση του ανθρώπου από τα πάθη, οι πιστοί τους διαγκωνίζονται μέχρι θανάτου ακόμη και μέσα στην ίδια τη θρησκεία.
Στις μέρες μας συμβαίνει να διακηρύσσεται, να διδάσκεται ή να «επιβάλλεται» η πολυπολιτισμικότητα με τη μετανάστευση ή την προσφυγιά εξαιτίας των «πολιτικών» που υιοθετούν οι ισχυροί (πόλεμοι, φτώχεια κ.ά.), και όποτε δεν ωφελεί να βάλλεται από τα έκδηλα ή άδηλα συμφέροντα. Κάτι παρόμοιο ακούμε και για την πολυπολιτισμική κατάσταση στο Ιράν που τεχνηέντως θέλουν να την υπονομεύσουν δημιουργώντας με προπαγάνδα αντιπαλότητα μεταξύ των διαφορετικών πολιτιστικών ομάδων που εκεί συνυπάρχουν. Ποια είναι η διαχρονική φύση της ηθικής όταν διατρανώνουμε την αυτοδιάθεση των λαών και την διεμβολίζουμε με την απολυτοκρατία του ωφελιμισμού και της χρησιμοθηρίας; Η βία στη βία δεν είναι πάντα οδηγός επιτυχίας. Ωστόσο υπάρχει η αλληλεπίδραση των λαών από επαναστάσεις για αποτίναξη κατακτητών όπως έγινε με το παράδειγμα που έδωσε η Γαλλική Επανάσταση σε λαούς σκλαβωμένους όπως ήταν και οι Έλληνες. Τα κυριαρχικά δικαιώματα του κάθε λαού δεν θεμελιώνονται μόνο με κριτήρια γεωπολιτικά αλλά και με ιστορικά, με αξιακές και παραδοσιακές βάσεις που περιέχουν λόγο, αγώνες, μνήμες και αιώνιο νόημα ζωής. Είναι κυνισμός όταν το διεθνές δίκαιο ισχύει μόνο για τους ισχυρούς ενώ για τους ανίσχυρους έχει τεθεί στο γραφειοκρατικό αρχείο της λήθης.
Ο σύγχρονος πολιτισμός, η κουλτούρα των ανθρώπων, όπως διαμορφώθηκε τα τελευταία 50 χρόνια στις δυτικές κοινωνίες δεν αντέχει, δεν μπορεί να αποδεχθεί την παράνοια υπερπαραγωγής εξοντωτικών όπλων καταστροφής από ανθρώπους για άλλους συνανθρώπους επαναλαμβάνοντας τα ίδια λάθη. Όμως δυστυχώς ούτε η μνήμη, ούτε τα μνημεία εκατομμυρίων πεσόντων μπορούν να αναχαιτίσουν τους πολεμοχαρείς και τους ισχυρούς που επιχειρούν λύσεις με βία. Πόση είναι η παρά-νοια όταν η Τεχνητή Νοημοσύνη που παράγεται από τη φυσική νοημοσύνη είναι συμμετοχικό εργαλείο πόνου και φαντάζει ως η ανακάλυψη του αιώνα; Ο νους χωρίς σοφία δεν είναι ηγεμονικός στο αγαθό, αλλά καταστροφικός για τον κόσμο. Ξεπερνά τη λογική και την αντίληψη του ειρηνικού και δημιουργικού βίου, όπως αυτός επικράτησε σε τόπους και εποχές ειρήνης, πίστης και σεβασμού σε πανανθρώπινες αξίες. Ο φόβος δεν είναι μόνο η κλωνοποίηση του ανθρώπου από τη βιοτεχνολογία αλλά και η επιβαλλόμενη και μάλιστα με οπλικά και φονικά συστήματα “κλωνοποίηση” πολεμικού αήθους έθους. Ο κόσμος έχει ξεπεράσει τις κυβερνήσεις του, διότι γνωρίζει ότι ο πόλεμος όπως αυτός της εισβολής στο Ιράκ υπήρξε μήτρα που κλωνοποιεί και άλλους πολέμους όπως αυτός που κηρύχθηκε στο Ιράν. Ο παγκόσμιος πολιτισμός βρίσκεται στην εντατική όταν επαναλαμβάνει τα ίδια λάθη εχθρότητας και υπαρξιακής κενότητας με γενοκτονίες και εθνοκαθάρσεις με υποτονικές και μειοψηφικές αντιδράσεις που είναι προσβολή στον οικουμενικό πολιτισμό.
Όταν το διακύβευμα είναι σημαντικό τότε κάθε ειδεχθές έγκλημα στον πόλεμο είναι απολυταρχικό και δικαιολογείται. Όπως τα 179 κορίτσια που σκοτώθηκαν με εχθρικό πύραυλο σε Ιρανικό σχολείο. Έτσι δικαιολογούνται και άλλες αποτρόπαιες πράξεις όπως η προσχεδιασμένη εξόντωση αμάχων παιδιών και ηλικιωμένων με οποιοδήποτε μέσο, αρκεί να επιτευχθεί ο πρωταρχικός σκοπός της απολυτοκρατίας της εχθρότητας και του συμφέροντος. Αντίθετα υπάρχει η απολυτοκριτική θέση του φιλειρηνισμού που εκφράστηκε από τον Τόμας Νέιγκελ, Αμερικανό φιλόσοφο, με την άποψη «ότι δεν πρέπει κανείς να σκοτώνει άλλον άνθρωπο, όποιες κι αν είναι οι περιστάσεις, όποιο κι αν είναι το όφελος που θα πετύχει ή το κακό που θα αποτρέψει».
Υπάρχουν κριτήρια για την έναρξη ενός πολέμου. Ο επιθετικός πόλεμος κρίνεται άδικος όταν βοούν τα οικονομικά συμφέροντα με ωφελιμιστικά ή χρησιμοθηρικά κριτήρια όπως αποικιοκρατικά με σταυροφορίες, αναίτιες «εισβολές» με εκμετάλλευση πλουτοπαραγωγικών αγαθών άλλων λαών και με διάφορα προσχήματα. Η Ελίζαμπεθ Άνσκομπ μία από τις αξιολογότερες Βρετανίδες φιλοσόφους υποστηρίζει ότι το να σκοτώνεις αθώους ως μέσον για την επίτευξη των σκοπών σου είναι δολοφονία. Αυτό συνέβη και στην περίπτωση της Χιροσίμα και στο Ναγκασάκι. Στο βομβαρδισμό αυτών των πόλεων η απόφαση δεν εξαίρεσε τους αθώους που αποτέλεσαν κι αυτοί μέσον για την επίτευξη κάποιου σκοπού. «Μην κάνεις το κακό, όποια ωφέλεια κι αν προκύπτει απ’ αυτό». Κι αυτό είναι μια δυσάρεστη ιδεαλιστική διδασκαλία που απαιτεί άσκηση για να εφαρμοστεί.
… «Η αγάπη πάντα ελπίζει, πάντα υπομένει. Η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει.»
