Γράφει Παναγιώτα Π. Λάμπρη
(Πεζογράφος – ποιήτρια)
Αφότου έγινε γνωστό πως ο σκηνοθέτης, σεναριογράφος και παραγωγός, Κρίστοφερ Έντουαρντ Νόλαν (Christopher Edward Nolan), επέλεξε για τον ρόλο της Ελένης την ηθοποιό, Λουπίτα Νιόνγκο (Lupita Amondi Nyong’o), στην πολυσυζητημένη ταινία του «Οδύσσεια» της οποίας σκηνές γυρίστηκαν στην Ελλάδα, ξεκίνησε συζήτηση για το αν είναι θεμιτό να υποδυθεί μια μαύρη γυναίκα την Ωραία Ελένη.
Προφανώς, δεδομένης της ελευθερίας της καλλιτεχνικής έκφρασης, αυτό δεν είναι απαγορευτικό ούτε πρωτοφανές, αν σκεφτούμε ότι κάποιοι εγχώριοι και ξένοι καλλιτέχνες δίνουν τη δική τους οπτική σε αρχαία ή και σε άλλα εγνωσμένης αξίας κείμενα.
Ορισμένοι, μάλιστα, για να υπερασπιστούν την ανωτέρω επιλογή του σκηνοθέτη, έγραψαν πως ο Όμηρος δεν αναφέρει πουθενά αν η Ελένη ήταν λευκή ή μαύρη! Όμως, όποιος έχει μελετήσει τα σχετικά κείμενα, γνωρίζει πως αυτό δεν ισχύει, καθώς η όμορφη βασίλισσα, σύζυγος του βασιλιά της Σπάρτης, Μενελάου, εκτός από άλλα επίθετα φέρει και το λευκώλενος (-ον) «που έχει λευκούς βραχίονες», με το επίθετο ν’ αποδίδεται σε θεές και γυναίκες αριστοκρατικής καταγωγής, περιγράφοντας ακόμη την εξαιρετική ομορφιά, καθώς και τη λεπτότητα και την ευγένεια των θεαινών, των βασιλισσών και άλλων κυριών. Όσον αφορά στην Ελένη, χρησιμοποιεί το επίθετο δύο φορές, μία στην «Ιλιάδα» (Γ 121, Ἑλένη λευκωλένῳ) και μία στην «Οδύσσεια» (δ 305, Ἑλένη λευκώλενος), κάτι που, πέραν άλλων, καταρρίπτει τον ισχυρισμό.
Νέος κύκλος συζητήσεων άρχισε όταν η Λουπίτα Νιόνγκο δήλωσε πως δεν είχε μελετήσει την «Οδύσσεια» του Ομήρου, πριν υποδυθεί την Ελένη στην αναφερθείσα ταινία και πως στη συνέχεια τη διάβασε. Μάλιστα, σε συνέντευξή της, όταν κλήθηκε να φανταστεί πως παρακολουθεί την ταινία μαζί με τον Όμηρο και πως στο τέλος του θέτει ένα ερώτημα, απάντησε ότι θα τον ρωτούσε, «Λοιπόν, Όμηρε, πώς αισθάνεσαι για τον χρόνο που δόθηκε σε αυτές τις γυναίκες (στην ταινία), αν σκεφτεί κανείς πόσο λίγο χώρο τους αφιέρωσες εσύ;», και συμπλήρωσε, «Μας θυμάσαι;», ψέγοντας τον ποιητή πως σε σχέση με την ταινία εκείνος αφιέρωσε πολύ λίγο χώρο στις γυναίκες.
Ομολογώ πως δεν έχω δει την ταινία και επομένως δεν θα διατυπώσω άποψη για κάτι που δεν γνωρίζω. Επειδή όμως έχω μελετήσει τα ομηρικά έπη και συχνά καταφεύγω σ’ αυτά, μπορώ με βεβαιότητα να πω πως ο ποιητής όχι μόνο τους αφιέρωσε χώρο, αλλά δημιούργησε μέσα στα έργα του αρχετυπικές μορφές γυναικών.
Εν προκειμένω, πώς να αγνοήσεις την υπέροχη αφήγηση του τρωικού μυθολογικού κύκλου, όπως λέγεται, για τη διαμάχη της Ήρας, της Αθηνάς και της Αφροδίτης, για το ποια θα πάρει το χρυσό μήλο του Πάρη, η οποία οδήγησε στον Τρωικό πόλεμο και έμμεσες αναφορές της φιλοξενούνται στα έπη;
Πώς επίσης να παραβλέψεις τη διαμάχη του Αγαμέμνονα και του Αχιλλέα για δύο γυναίκες, τη Χρυσηίδα και τη Βρισηίδα, και τις συνέπειές της για την πορεία του πολέμου, καθώς και τις ξεχωριστές μορφές της Ανδρομάχης, της Εκάβης και της Κασσάνδρας; Μορφές, οι οποίες δεν είναι απλά κάποιες γυναίκες που κινούνται στις σελίδες της «Ιλιάδας», αλλά πρόκειται για συγκλονιστικές, τραγικές μορφές της παγκόσμιας λογοτεχνίας, οι οποίες διατρέχουν τους αιώνες μιλώντας για την αξία της οικογενειακής ζωής και της ειρήνης, για τις αλήθειες που κραυγάζουν και δεν ακούγονται, για την υπεροψία των ανθρώπων που τους οδηγεί στην καταστροφή και για πολλά άλλα.
Αλλά και στην «Οδύσσεια», πλην της πανταχού παρούσας Αθηνάς, η Πηνελόπη, η Ναυσικά, η Αρήτη, η Ευρύκλεια, η Μελανθώ, και φυσικά η Κίρκη και η Καλυψώ, δεν είναι απλά γυναικείες μορφές που υπηρετούν την αφήγηση, αλλά πρόσωπα που με τα λόγια και τη συμπεριφορά τους μιλούν για τη σημασία της πίστης, της υπομονής, της καρτερίας, της σωφροσύνης, της αξιοπρέπειας, του έρωτα, της αγάπης, της αφοσίωσης, του σεβασμού, της φιλοξενίας, αλλά και της αχαριστίας, της αλαζονείας, την απιστίας, της δολιότητας, …, κατά περίπτωση.
Προφανώς, σ’ ένα κείμενο σαν το παρόν δεν μπορούν να παρουσιαστούν αναλυτικά οι γυναίκες που κινούνται στα έπη του Ομήρου. Εκείνο στο οποίο αξίζει, θαρρώ, να σταθούμε είναι η προσπάθεια κάποιων να προσεγγίσουν και να ερμηνεύσουν καταξιωμένα από τον χρόνο κείμενα με «σύγχρονο» βλέμμα. Όχι, πως απαγορεύεται η όποια ανάγνωση. Μοιάζει όμως να εξελίσσεται μια προσπάθεια, και στον τόπο μας, να προσαρμοστούν τα κείμενα στα σημερινά κοινωνικά ζητούμενα, παραβλέποντας ηθελημένα, ίσως, πως οι συγγραφείς άλλοτε αποτυπώνουν τα κοινωνικά δεδομένα της εποχής τους, άλλοτε εμπνέονται από το παρελθόν κι άλλοτε κάνουν προβολές στο μέλλον.
Όσο για την όμορφη και με αξιόλογο βιογραφικό ηθοποιό, Λουπίτα Νιόνγκο, είναι βέβαιο πως αν είχε μελετήσει σε βάθος την «Οδύσσεια» και την είχε κατανοήσει δεν θα έλεγε ό,τι είπε, διότι θα είχε διαπιστώσει πως, ασχέτως της ταινίας στην οποία μετέχει, ο ποιητής δεν θυμήθηκε απλά τις γυναίκες στα έργα του, αλλά τις παρουσίασε, τις πρόβαλε και τις κατέστησε πανανθρώπινες μορφές, κάτι που δεν αμφισβητείται. Όπως δεν αμφισβητείται και το ότι η «Ιλιάδα» και η «Οδύσσεια» συγκαταλέγονται στα πιο πολυδιαβασμένα, πολυμεταφρασμένα και πιο επιδραστικά λογοτεχνικά έργα στην ιστορία, ενώ αποτελούν σημαντικά ερείσματα του δυτικού πολιτισμού.
