Γράφει ο Γιώργος Παναγιωτόπουλος*
(Καθηγητής, Αντιπρύτανης Πανεπιστημίου Πατρών)
Βράδυ Σαββάτου. Η τηλεόραση μένει ανοιχτή περισσότερο από συνήθεια παρά από ανάγκη ενημέρωσης. Εικόνες από βομβαρδισμένες πόλεις, κατεστραμμένα κτίρια, οικογένειες που τρέχουν να σωθούν και αναλυτές που μιλούν για νέα μέτωπα και αλυσιδωτές κλιμακώσεις. Την επόμενη ημέρα, στις συζητήσεις της Κυριακής, δεν κυριαρχεί μόνο η ακρίβεια ή η δυσφορία απέναντι στο πολιτικό σύστημα. Υπάρχει και κάτι άλλο. Η ανάγκη να μη γίνουν τα πράγματα χειρότερα και η αγωνία να μη χαθεί πλήρως το αίσθημα στοιχειώδους κανονικότητας. Εκεί ακριβώς αρχίζει να διαμορφώνεται ένα ψυχολογικό και πολιτικό υπόβαθρο που επηρεάζει αναπόφευκτα και το εσωτερικό πολιτικό περιβάλλον της χώρας. Με απλά λόγια, αλλάζει ο τρόπος με τον οποίο η κοινωνία σκέφτεται πολιτικά.
Είναι προφανές ότι η ελληνική πολιτική δεν εξελίσσεται αποκομμένη από τον κόσμο που την περιβάλλει. Το εσωτερικό πεδίο επηρεάζεται πάντοτε από τις κοινωνικές πιέσεις και τις οικονομικές ανισορροπίες αλλά σε περιόδους διεθνούς αναταραχής καθορίζεται και από τη γεωπολιτική ατμόσφαιρα. Σήμερα αυτή η ατμόσφαιρα είναι βαριά. Ο πόλεμος στην Ουκρανία συνεχίζεται, η Μέση Ανατολή φλέγεται και η Ευρώπη διαπιστώνει εκ νέου ότι η ασφάλεια δεν είναι πλέον αυτονόητη. Σε τέτοιες συνθήκες, τα εσωτερικά προβλήματα δεν εξαφανίζονται. Επανεκτιμώνται, όμως, υπό το βάρος μιας ευρύτερης αγωνίας και παύουν να αξιολογούνται με τους ίδιους όρους. Η κοινωνική δυσαρέσκεια παραμένει αλλά δεν μετατρέπεται αυτόματα σε διάθεση πολιτικής ανατροπής.
Αυτό είναι και το βασικό χαρακτηριστικό της συγκυρίας. Η διεθνής ανασφάλεια αλλάζει τα πολιτικά κριτήρια της κοινωνίας. Σε πιο ήρεμες περιόδους, οι πολίτες εμφανίζονται περισσότερο διατεθειμένοι να ρισκάρουν, να τιμωρήσουν και να δοκιμάσουν εναλλακτικές επιλογές. Όταν όμως ο δημόσιος χώρος κατακλύζεται καθημερινά από εικόνες πολέμου, από σενάρια γενικευμένης σύγκρουσης και από φόβους για την ενέργεια, την οικονομία και την περιφερειακή αστάθεια, τότε η σταθερότητα παύει να είναι ένα απλό πολιτικό σύνθημα. Μετατρέπεται σε πρωταρχικό κοινωνικό ζητούμενο.
Αν το δούμε καθαρά πολιτικά, αυτό σημαίνει ότι η κοινωνία τείνει να συντηρητικοποιείται. Όχι όμως απαραίτητα επειδή μετακινείται συνειδητά προς μια πιο δεξιά ιδεολογική τοποθέτηση αλλά επειδή ενεργοποιεί αμυντικά αντανακλαστικά. Σε αυτό το κλίμα διεθνούς αβεβαιότητας, η κυβερνησιμότητα και η αίσθηση προστασίας αποκτούν μεγαλύτερο βάρος απ’ ό,τι σε μια περίοδο ομαλότητας. Ακόμη και πολίτες που διαφωνούν με την οικονομική πολιτική ή τον τρόπο λειτουργίας των θεσμών, δυσκολεύονται ή φοβούνται να κάνουν μια άλλη επιλογή. Δηλαδή υποχωρούν μπροστά στην αίσθηση του κινδύνου. Ίσως τηρουμένων των αναλογιών της ιστορίας, ισχύει ότι: «Δέος παρέχει ου τά γεγονότα ουδέ τα παρόντα τών κακών αλλά τα προσδοκώμενα. Δέος εστίν προσδοκία μέλλοντος κακού» [«Λάχης» Πλάτωνα, 198 Β].
Στην Ελλάδα αυτή η τάση είναι εντονότερη, επειδή η χώρα δεν βιώνει τις διεθνείς κρίσεις ως ένα μακρινό θέαμα. Η γεωγραφική θέση της, οι ελληνοτουρκικές σχέσεις, η Ανατολική Μεσόγειος, το μεταναστευτικό, οι ενεργειακές και στρατηγικές ισορροπίες της περιοχής καθιστούν κάθε εξωτερική ένταση δυνητικά εσωτερικό πολιτικό παράγοντα.
Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι η κοινωνία συμφιλιώνεται με την κυβερνητική πολιτική. Η ακρίβεια παραμένει και εντείνεται, η πίεση στα νοικοκυριά είναι υπαρκτή, οι ανισότητες επιμένουν και η δυσπιστία προς το κράτος δεν έχει αρθεί. Το παράδοξο της περιόδου είναι ακριβώς αυτό. Μια κοινωνία μπορεί να είναι συγχρόνως δυσαρεστημένη αλλά και επιφυλακτική, να νιώθει παραγκωνισμένη από τις εφαρμοζόμενες πολιτικές, αλλά και να μην είναι βέβαιη ότι μια εναλλακτική λύση διαθέτει την επάρκεια να διαχειριστεί ένα τόσο σύνθετο διεθνές περιβάλλον.
Εδώ ακριβώς δοκιμάζεται ουσιαστικά και η αντιπολίτευση. Σε άλλες εποχές, η φθορά της κυβέρνησης και η έντονη καταγγελία θα αρκούσαν για να δημιουργήσουν ένα ισχυρό ρεύμα αμφισβήτησης. Σήμερα όμως αυτό δεν είναι αρκετό. Όποιος διεκδικεί την εξουσία οφείλει να πείσει ότι διαθέτει σχέδιο, επάρκεια στα εθνικά και οικονομικά ζητήματα και πολιτική γλώσσα ευθύνης. Διαφορετικά, ένα κρίσιμο τμήμα της κοινωνίας επιστρέφει στο γνώριμο, όχι από ικανοποίηση αλλά από επιφύλαξη απέναντι στο «άγνωστο».
Από την άλλη, ούτε η κυβέρνηση μπορεί να θεωρεί ότι η διεθνής κρίση της εξασφαλίζει ανεξάντλητο πολιτικό χρόνο. Η επίκληση της ασφάλειας δεν μπορεί να υποκαταστήσει επ’ άπειρον την ανάγκη για αποτελεσματικό κράτος, κοινωνική δικαιοσύνη και συνοχή και θεσμική αξιοπιστία. Η διαχείριση του φόβου μπορεί να προσφέρει πρόσκαιρα πολιτικά οφέλη, δεν αρκεί όμως για να συγκροτήσει ένα πειστικό υπόδειγμα διακυβέρνησης.
Η ελληνική πολιτική κινείται πράγματι στη σκιά του πολέμου. Και αυτή η σκιά επηρεάζει βαθιά το πολιτικό ένστικτο, την ιεράρχηση των προτεραιοτήτων και τη σχέση της κοινωνίας με το πολιτικό ρίσκο. Δεν εξαφανίζει όμως τη δυσαρέσκεια αλλά την αναστέλλει και μεταθέτει την ένταση της εκδήλωσής της. Δεν ακυρώνει την ανάγκη αλλαγής, αλλά την υποχρεώνει να αποδείξει την αξιοπιστία της με πολύ αυστηρότερους όρους.
Το ερώτημα, τελικά, δεν είναι απλώς ποιος θα διαχειριστεί αποτελεσματικότερα τον φόβο. Είναι ποιος μπορεί να προστατεύσει τη χώρα χωρίς να «εθίσει» τη δημοκρατία να ζει μόνιμα υπό το καθεστώς του φόβου. Εκεί θα κριθεί όχι μόνο η ποιότητα της διακυβέρνησης αλλά και η ποιότητα της ίδιας της πολιτικής ωριμότητάς μας. Δυστυχώς, αυτό είναι το νέο πλαίσιο. Και όποιος δεν το καταλαβαίνει, απλώς διαβάζει λάθος την εποχή.
Απόγευμα Κυριακής και εν μέσω αυτών των προβληματισμών, μου έρχεται στο νου και υιοθετώ τα λόγια του Γάλλου δοκιμιογράφου Michel de Montaigne: «Αυτό που φοβάμαι περισσότερο είναι ο φόβος»
* Ο Γιώργος Παναγιωτόπουλος είναι Καθηγητής και Αντιπρύτανης του Πανεπιστημίου Πατρών. Το παρόν άρθρο αποτυπώνει αποκλειστικά προσωπικές απόψεις του συντάκτη, οι οποίες δεν εκφράζουν και δεν αντιπροσωπεύουν, σε καμία περίπτωση, το Πανεπιστήμιο Πατρών.
