Γράφει ο Χρήστος Μουρτζούκος
(Δημοσιογράφος στο e-enimerosi.com και Ανταποκριτής στη Γερμανία)
Η Ελλάδα βρίσκεται πλέον αντιμέτωπη με τη σοβαρότερη δημογραφική πρόκληση της σύγχρονης ιστορίας της. Το πρόβλημα δεν περιορίζεται στη μείωση των γεννήσεων, ούτε εξαντλείται στη γήρανση του πληθυσμού. Πρόκειται για τη σύγκλιση τριών εξελίξεων που λειτουργούν ταυτόχρονα και ενισχύουν η μία την άλλη: η κατάρρευση της γεννητικότητας, η φυσική μείωση του πληθυσμού λόγω των περισσότερων θανάτων από γεννήσεις και η συνεχιζόμενη εκροή νέων ανθρώπων στο εξωτερικό.
Οι διαθέσιμες τάσεις οδηγούν στην εκτίμηση ότι το 2026 οι γεννήσεις στην Ελλάδα ενδέχεται να υποχωρήσουν κάτω από το όριο των 60.000. Εάν η εκτίμηση αυτή επιβεβαιωθεί, θα πρόκειται για ένα ακόμη ιστορικό χαμηλό, που θα αποτυπώνει τη διαχρονική επιδείνωση της δημογραφικής δυναμικής της χώρας.
Το στοιχείο αυτό αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία όταν εξεταστεί μαζί με ένα δεύτερο δεδομένο: σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, περίπου 33.000 νέοι μετανάστευσαν στο εξωτερικό το 2022 και ακόμη 32.000 το 2023. Μέσα σε μόλις δύο χρόνια, περίπου 65.000 άνθρωποι, στην πλειονότητά τους παραγωγικής ηλικίας (και αναπαραγωγικής ηλικίας), αναζήτησαν καλύτερες επαγγελματικές και οικονομικές προοπτικές εκτός Ελλάδας.
Τα δύο αυτά μεγέθη δεν είναι άμεσα συγκρίσιμα, καθώς αποτυπώνουν διαφορετικές δημογραφικές διαδικασίες. Ωστόσο, όταν εξετάζονται συνολικά, αναδεικνύουν την ένταση της πρόκλησης. Από τη μία πλευρά, ο αριθμός των παιδιών που γεννιούνται κάθε χρόνο μειώνεται σε επίπεδα πρωτοφανή για τη μεταπολεμική Ελλάδα. Από την άλλη, χιλιάδες νέοι, πολλοί από τους οποίους διαθέτουν υψηλό μορφωτικό επίπεδο και πολύτιμες δεξιότητες, συνεχίζουν να εγκαταλείπουν τη χώρα.
Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο ανησυχητική αν προστεθεί ένας τρίτος παράγοντας: οι θάνατοι εξακολουθούν να υπερβαίνουν σημαντικά τις γεννήσεις. Εφόσον και το 2026 διατηρηθεί αυτή η τάση, η φυσική μείωση του πληθυσμού θα συνεχιστεί, εντείνοντας τη δημογραφική γήρανση και περιορίζοντας περαιτέρω το δυναμικό ανανέωσης της χώρας.
Το δημογραφικό, επομένως, δεν είναι ένα μεμονωμένο πρόβλημα. Είναι το αποτέλεσμα της ταυτόχρονης λειτουργίας τριών μηχανισμών: λιγότερες γεννήσεις, περισσότεροι θάνατοι και εκροή ανθρώπινου κεφαλαίου. Η συνδυασμένη επίδρασή τους επηρεάζει την αγορά εργασίας, την παραγωγικότητα, το ασφαλιστικό σύστημα, τη βιωσιμότητα των δημόσιων οικονομικών, την περιφερειακή ανάπτυξη και, τελικά, τις αναπτυξιακές προοπτικές της χώρας.
Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι δεν υπάρχουν εύκολες ή άμεσες λύσεις. Καμία χώρα δεν ανέστρεψε τις δημογραφικές της τάσεις με ένα μόνο μέτρο ή μέσα σε λίγα χρόνια. Αντίθετα, όσες πέτυχαν να περιορίσουν τις επιπτώσεις της γήρανσης και της χαμηλής γονιμότητας επένδυσαν σε μακροχρόνιες στρατηγικές, οι οποίες συνδύασαν τη στήριξη της οικογένειας, την ενίσχυση της απασχόλησης, τη βελτίωση των υπηρεσιών φροντίδας, την αναβάθμιση της εκπαίδευσης, την αύξηση της παραγωγικότητας και τη διατήρηση ισχυρών δεσμών με τη διασπορά τους.
Η Ελλάδα χρειάζεται να αντιμετωπίσει το δημογραφικό όχι ως ένα ακόμη ζήτημα κοινωνικής πολιτικής, αλλά ως τον σημαντικότερο αναπτυξιακό περιορισμό των επόμενων δεκαετιών. Η δημογραφική διάσταση πρέπει να ενσωματωθεί στον σχεδιασμό της οικονομικής πολιτικής, της στεγαστικής πολιτικής, της αγοράς εργασίας, της περιφερειακής ανάπτυξης, της εκπαίδευσης και της υγείας.
Ιδιαίτερη σημασία αποκτά η διατήρηση και αξιοποίηση του ανθρώπινου κεφαλαίου. Η συζήτηση δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο στην επιστροφή όσων έφυγαν. Εξίσου κρίσιμο είναι να δημιουργηθούν οι συνθήκες ώστε οι νέοι που βρίσκονται σήμερα στην Ελλάδα να έχουν λόγους να παραμείνουν, να εργαστούν, να δημιουργήσουν οικογένεια και να επενδύσουν το μέλλον τους στη χώρα.
Οι δημογραφικές πολιτικές αποδίδουν μόνο όταν χαρακτηρίζονται από συνέχεια, θεσμική σταθερότητα και διαρκή αξιολόγηση. Δεν αρκούν αποσπασματικές παρεμβάσεις ή μέτρα που αλλάζουν ανάλογα με την πολιτική συγκυρία. Απαιτείται ένας μακροπρόθεσμος εθνικός σχεδιασμός, βασισμένος σε αξιόπιστα δεδομένα, μετρήσιμους στόχους και διαφάνεια ως προς τα αποτελέσματα.
Το δημογραφικό δεν είναι μια πρόκληση που αφορά μόνο τους ειδικούς ή τις επόμενες γενιές. Αφορά την οικονομία, την κοινωνική συνοχή, την περιφέρεια, την ανταγωνιστικότητα και τελικά τη θέση της Ελλάδας στην Ευρώπη τις επόμενες δεκαετίες.
Αν η εκτίμηση για λιγότερες από 60.000 γεννήσεις το 2026 επιβεβαιωθεί, ενώ οι θάνατοι παραμείνουν σημαντικά περισσότεροι και η εκροή νέων συνεχιστεί, τότε δεν θα μιλάμε πλέον για μια απλή δημογραφική επιδείνωση. Θα βρισκόμαστε μπροστά σε μια νέα πραγματικότητα, η οποία απαιτεί ψυχραιμία, επιστημονική τεκμηρίωση και, κυρίως, μια εθνική στρατηγική με διάρκεια και συνέπεια.
Το δημογραφικό δεν είναι μόνο ζήτημα αριθμών. Είναι ζήτημα μέλλοντος. Και όσο περισσότερο καθυστερεί η συστηματική αντιμετώπισή του, τόσο μικρότερο θα γίνεται το περιθώριο αντιστροφής των τάσεων.
